ในยุคที่ทั่วโลกกำลังขับเคลื่อนธุรกิจภายใต้กรอบความคิด ESG (Environmental, Social, and Governance) และการมุ่งสู่ Carbon Neutrality ปัญหาการชะล้างพังทลายของหน้าดินมักถูกมองข้ามและจัดให้เป็นเพียงปัญหาทางกายภาพในพื้นที่ก่อสร้างหรือเกษตรกรรม ทว่าในความเป็นจริง นี่คือภัยเงียบระดับมหภาคที่สร้างความเสียหายต่อโครงสร้างพื้นฐานมูลค่ามหาศาล ทั้งยังเป็นต้นตอของปัญหาน้ำท่วม ดินถล่ม และการสูญเสียคาร์บอนในชั้นดิน อย่างเร่งด่วน
ท่ามกลางความท้าทายนี้ บริษัท ปกป้องปฐพี จำกัด ภายใต้การนำของ คุณนิธิศ นวรัตน ณ อยุธยา ได้ลุกขึ้นมาปฏิวัติวงการวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมไทย ด้วยนวัตกรรม “ผ้าห่มดิน” และ “หมอนกันดิน” ภายใต้แนวคิดแคมเปญระดับประเทศอย่าง Thailand Zero Erosion (TZE) ซึ่งกำลังยกระดับตัวเองจากผู้ผลิตวัสดุสู่การเป็น “National Platform” เพื่อวางรากฐานโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวให้กับประเทศไทย
จุดเริ่มต้นของปกป้องปฐพี ไม่ได้เริ่มจากโมเดลธุรกิจที่หวังผลกำไรเป็นตัวตั้ง หากแต่เติบโตมาจากสายเลือดนักวิชาการและการวิจัยและพัฒนา (R&D) อย่างเข้มข้น โดยคุณนิธิศ หรือ “คุณน็อต” ย้อนความทรงจำถึงจุดเปลี่ยนสำคัญที่เป็นตัวเร่งปฏิกิริยาให้งานวิจัยในห้องแล็บออกมาโลดแล่นในโลกความเป็นจริงว่า
“จุดเปลี่ยนชีวิตเกิดขึ้นเมื่อโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน (ตชด.) ในโครงการพระราชดำริของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ซึ่งตั้งอยู่บนพื้นที่เนินเขา ประสบปัญหาดินกัดเซาะอย่างรุนแรงจากฝนที่ตกหนัก จนฐานรากอาคารเรียนเริ่มทรุดโทรมและเสี่ยงที่จะพังทลายลงมา ตอนนั้นเรามีงานวิจัยเรื่องผ้าห่มดินอยู่ จึงมีโอกาสได้นำเทคโนโลยีนี้ไปทดลองใช้ถวายงาน ผลปรากฏว่ามันสามารถหยุดยั้งการพังทลายของดินได้อย่างชะงัด และช่วยรักษาโรงเรียนทั้งหลังเอาไว้ได้ นั่นทำให้ผมเห็นประจักษ์ว่า งานวิจัยชิ้นนี้มีชีวิตและมันสามารถปกป้องผลประโยชน์ของชาติได้จริง”
แนวคิด TZE หรือ Thailand Zero Erosion จึงเปรียบเสมือนปรัชญาในการ “ปฐมพยาบาลและเยียวยาพื้นแผ่นดิน” โดยถอดบทเรียนมาจากพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) ผู้ทรงเป็น “บิดาแห่งทรัพยากรดินโลก” ในเรื่องการ “ห่มดิน” ทุกครั้งที่มีการเปิดหน้าดิน เพื่อรักษาความชุ่มชื้นและป้องกันแรงปะทะจากเม็ดฝน
เมื่อมีการถากถางพื้นที่จนกลายเป็น “ดินเปลือย” ไม่ว่าจะเป็นจากภาคการเกษตรหรือโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่ เม็ดฝนที่ตกลงมาจะกระแทกและชะล้างหน้าดินที่อุดมสมบูรณ์ให้กลายเป็นขี้โคลน ไหลทะลักลงสู่แหล่งน้ำ สาเหตุหลักที่ทำให้แม่น้ำลำคลองตื้นเขิน ทางระบายน้ำอุดตัน และกลายเป็นอุทกภัยในที่สุด การใช้ผ้าห่มดินจึงทำหน้าที่เสมือน “หนังกำพร้า” หรือ “พลาสเตอร์ยา” ที่คอยปกป้องผิวโลกไว้ในระยะวิกฤต
เจาะลึกนวัตกรรม Advanced Bio-Engineering ที่ออกแบบมาเพื่อนิเวศไทย
แม้ในต่างประเทศจะมีผลิตภัณฑ์ควบคุมการกัดเซาะหน้าดินจำหน่ายมานาน แต่คุณนิธิศชี้ให้เห็นจุดบอดสำคัญของการนำเข้าสินค้าเหล่านี้ว่ามักไม่ตอบโจทย์สภาพภูมิอากาศในเขตร้อนชื้นของประเทศไทย
“สินค้าจากยุโรปหรืออเมริกามักจะฝังเมล็ดพันธุ์พืชเมืองหนาวมาในผืนผ้า ซึ่งเมื่อนำมาใช้ในไทย เมล็ดพันธุ์เหล่านั้นมักจะฝ่อไประหว่างการขนส่งข้ามโลก หรือไม่ก็ไม่สามารถเติบโตได้ในสภาพแดดและฝนของบ้านเรา นวัตกรรมของปกป้องปฐพีจึงถูกคิดค้นขึ้นมาเพื่อตอบโจทย์นิเวศวิทยาของไทยโดยเฉพาะ และจัดเป็นเทคโนโลยีขั้นสูง (Advanced Bio-Engineering) ไม่ใช่ระดับพื้นบ้านทั่วไป”
เทคโนโลยีหลักของ ปกป้องปฐพี ประกอบด้วย 2 ผลิตภัณฑ์ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม 100% ย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ:
ผ้าห่มดิน (Erosion Control Blanket - ECB): มีโครงสร้างทางวิศวกรรมคล้ายแซนด์วิช ใช้ตาข่ายโพลีโพรพิลีน (คุณสมบัติคล้ายไหมละลายที่ใช้ในทางการแพทย์) ประกบกัน 2 ชั้น ไส้กลางบรรจุด้วย “ใยมะพร้าว” สารอินทรีย์ชั้นดีที่ช่วยอุ้มน้ำและเอื้อต่อการเจริญเติบโตของพืช ผลิตด้วยเครื่องจักรเย็บโครงสร้างสูงที่นำเข้าจากประเทศเยอรมนี มีความแข็งแรงต่อแรงดึงสูงมาก สามารถยึดหน้าดินบนพื้นที่ลาดชันได้สูงสุดถึง 60 องศา โดยมีอายุการใช้งานประมาณ 2-3 ปี ซึ่งเป็นเวลาที่เพียงพอให้พืชถาวรเติบโตขึ้นมารับไม้ต่อ
หมอนกันดิน ลักษณะเป็นท่อนยาวคล้ายไส้กรอก บรรจุไส้ใยมะพร้าวแน่นหนา ใช้สำหรับวางตามแนวคอนทัวร์ เพื่อดักตะกอนดินไม่ให้ไหลลงสู่แหล่งน้ำ เหมาะอย่างยิ่งสำหรับพื้นที่ภูเขาหัวโล้นที่ถูกไฟป่าทำลาย นอกจากนี้ ยังมีการต่อยอดเป็น “หมอนชำแฝก” โดยการนำหญ้าแฝกมาอนุบาลในหมอนจนรากงอกทะลุ ก่อนจะยกไปติดตั้งในพื้นที่ทุรกันดาร ทำให้พืชสามารถยึดดินได้ทันที
หัวใจความสำเร็จอยู่ที่การผสานนวัตกรรมเข้ากับ วิศวกรรมภาพ โดยทำงานร่วมกับพืช 2 ชนิดหลัก คือ หญ้าลูซี่ ที่เติบโตเร็วภายใน 6 เดือนเพื่อสร้างเสถียรภาพหน้าดินระยะสั้น และหญ้าแฝก ที่ใช้เวลาประมาณ 18 เดือนในการหยั่งรากลึกลงไปในชั้นดินเสมือนเสาเข็มธรรมชาติ ช่วยป้องกันปัญหาดินสไลด์และถนนทรุดตัวได้อย่างยั่งยืน
เมื่อมองในมุมมองการบริหารจัดการงบประมาณ การลงทุนในระบบเทคโนโลยีป้องกันดินกัดเซาะถือเป็นเม็ดเงินที่ต่ำมากเมื่อเทียบกับมูลค่าความเสียหาย คุณนิธิศเปิดเผยตัวเลขเชิงลึกว่า
“ต้นทุนการติดตั้งผ้าห่มดินและหมอนกันดิน คิดเป็นมูลค่าไม่ถึง 1% ของงบประมาณการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานทั้งหมด แต่ผลลัพธ์ของมันคือการปกป้องโครงสร้างหลัก เช่น ถนน เขื่อน หรือตลิ่ง ไม่ให้พังทลาย ซึ่งหากปล่อยให้พัง รัฐต้องสูญเสียงบประมาณในการซ่อมแซม หรือลอกตะกอนดินออกจากแหล่งน้ำตื้นเขินเป็นเงินมหาศาลในแต่ละปี ปัจจุบันบริษัทเราเป็นผู้บุกเบิกรายเดียวในประเทศ และกำลังการผลิตที่ถูกนำไปใช้จริงในตลาดยังไม่ถึง 1% ของกำลังผลิตทั้งหมดที่เรามีอยู่ แปลว่าเราพร้อมรองรับการเติบโตแบบก้าวกระโดดได้ทันที”
อย่างไรก็ดี อุปสรรคใหญ่ของการขับเคลื่อนนวัตกรรมเขียวในประเทศไทยคือ “ช่องว่างทางกฎหมาย” ประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายควบคุมตะกอนดินจากเขตก่อสร้าง ที่เข้มงวดและชัดเจนเหมือนประเทศสิงคโปร์หรือมาเลเซีย บ่อยครั้งที่การแก้ไขปัญหาเกิดขึ้นที่ปลายเหตุเมื่อมีการร้องเรียนจากชุมชนแล้วเท่านั้น
คุณนิธิศวิเคราะห์อย่างตรงไปตรงมาว่า ประเทศไทยขับเคลื่อนด้วยระบบ “รัฐข้าราชการ” ดังนั้น การจะเปลี่ยนประเทศให้เกิด Impact จริง จึงไม่สามารถทำได้ผ่านการขายสินค้าแบบ B2B ทั่วไป แต่ต้องใช้กลไกราชการเป็นเครื่องมือในการสร้างมาตรฐานใหม่ เขาจึงเดินหน้าเข้าหาหน่วยงานระดับนโยบายและวิศวกรระดับสูงของภาครัฐ เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกัน อาทิ:
· กรมทางหลวง และ กรมทางหลวงชนบท ในฐานะหน่วยงานผู้ขับเคลื่อนโครงสร้างพื้นฐานและการก่อสร้างที่ใหญ่ที่สุดของประเทศ
· กรมชลประทาน เพื่อดูแลระบบนิเวศอ่างเก็บน้ำและเขื่อน ป้องกันตะกอนดินไหลลงไปลดความจุอ่าง
· กรมอุทยานแห่งชาติสัตว์ป่าและพันธุ์พืช เพื่อร่วมฟื้นฟูพื้นที่ป่าต้นน้ำและแก้ปัญหาพื้นที่เสื่อมโทรมจากไฟป่า
แผนที่นำทางของ ปกป้องปฐพี ถูกวางไว้อย่างเป็นระบบผ่าน 3 ระยะ เพื่อเปลี่ยนผ่านจาก “ผู้ขายวัสดุ” ไปสู่การเป็น “ผู้กำหนดมาตรฐานเชิงนโยบาย” ของประเทศ:
เฟสที่ 1 การทดลอง เก็บผลทดสอบเชิงวิศวกรรม สร้างความมั่นใจให้วิศวกร (ดำเนินการเสร็จสิ้นแล้ว) เฟสที่ 2 ขยายการใช้งานวงกว้าง ร่วมมือหน่วยงานหลัก (ขั้นตอนปัจจุบัน: 2-3 ปี) เฟสที่ 3 (เป้าหมายอนาคต) แพลตฟอร์ม พัฒนาระบบนิเวศ TZE คำนวณ Carbon Credit
ปัจจุบันโครงการอยู่ในเฟสที่ 2 ซึ่งคาดว่าจะใช้เวลาอีกราว 2-3 ปีในการขยายผลร่วมกับมูลนิธิชัยพัฒนา, กปร. และกระทรวงคมนาคม ในพื้นที่เสี่ยงภัยทั่วประเทศ ก่อนจะก้าวเข้าสู่เฟสที่ 3 (แพลตฟอร์ม) ในอนาคต
เมื่อก้าวไปสู่ระดับ Platform บทบาทของ TZE จะเปลี่ยนโฉมหน้าไปอย่างสิ้นเชิง โดยจะไม่ใช่แค่การขายผ้าห่มดิน แต่จะเป็นระบบนิเวศเชิงโครงสร้างพื้นฐานสีเขียว (Ecosystem for Green Infrastructure) ที่ผสานเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้าไว้ด้วยกัน
1. TZE Standard & Certification: สร้างระบบมาตรฐานการวัดเกรดพื้นที่ก่อสร้างที่เป็นมิตรต่อดิน (คล้ายมาตรฐาน LEED ของอาคารเขียว) โดยแบ่งระดับการรับรองเป็น Bronze, Silver, Gold, Platinum สำหรับโครงการถนน เขื่อน เหมืองแร่ และนิเวศอุตสาหกรรม
2. TZE Monitoring & Database: นำเทคโนโลยีภาพถ่ายดาวเทียม, โดรน (Drone Survey), GIS และ AI มาใช้ในการประเมินความเสี่ยงและติดตามผลการกัดเซาะหน้าดินระดับประเทศ
3. TZE Carbon Credit Methodology: พัฒนาสูตรคำนวณการรักษาคาร์บอนในชั้นดิน โดยคิดคำนวณจากการป้องกันการสูญเสียหน้าดิน (Soil Carbon Loss) และเปลี่ยนปริมาณตะกอนที่ลดลงได้ให้กลายเป็นคาร์บอนเครดิต เพื่อสร้างรายได้หมุนเวียนและตอบโจทย์ Green Finance
แนวทางนี้สอดรับอย่างพอดิบพอดีกับ ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (ด้านการสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม), แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 (หมุดหมายที่ 10 และ 11 ว่าด้วยเศรษฐกิจหมุนเวียน สังคมคาร์บอนต่ำ และการลดความเสี่ยงจากภัยภูมิอากาศ) ตลอดจนโมเดลเศรษฐกิจ BCG (Bio-Circular-Green Economy) ของรัฐบาล
ด้วยมรดกทางความคิดที่ส่งต่อมาจากคุณพ่อ ซึ่งเป็นสถาปนิกผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมระดับตำนาน ผสานกับประสบการณ์กว่า 20 ปีขององค์กร คุณนิธิศย้ำชัดว่า เป้าหมายสูงสุดของ ปกป้องปฐพี ไม่ใช่ตัวเลขผลกำไรในงบการเงิน แต่คือการปักหมุดให้ประเทศไทยก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำด้าน Green Infrastructure และ Nature-based Solutions (NbS) ในระดับสากล
“เราไม่ต้องการให้เรื่องสิ่งแวดล้อมในไทยเป็นแค่เรื่องการทำ PR หรือการสร้างภาพลักษณ์เพื่อความสวยงาม ปัญหาสิ่งแวดล้อมทุกวันนี้มันเชื่อมโยงกันหมด ดิน น้ำ และอากาศ อย่างปัญหาฝุ่น PM 2.5 ส่วนหนึ่งก็มาจากปัญหาการจัดการที่ดินและการเผาป่าบนภูเขาหัวโล้น ถ้าเราสามารถรักษาดินไว้ได้เราจะรักษาต้นน้ำ และฟื้นฟูระบบนิเวศทั้งหมดกลับคืนมาได้” คุณนิธิศกล่าวทิ้งท้าย
การเปลี่ยนผ่านของ Thailand Zero Erosion จากผลิตภัณฑ์นวัตกรรมชิ้นหนึ่ง สู่การเป็นแพลตฟอร์มเชิงนโยบายระดับชาติ จึงเป็นกรณีศึกษาที่น่าจับตามองอย่างยิ่งในแวดวงธุรกิจไทย ว่าพลังของนวัตกรรมชีวภาพที่เกิดจากความมุ่งมั่นและการวางกลยุทธ์อย่างแยบคาย จะสามารถเขย่าระบบราชการและพลิกฟื้นผืนแผ่นดินไทยให้เติบโตอย่างยั่งยืนได้อย่างไรในอนาคตอันใกล้ ข้อมูลนี้คือหลักฐานเชิงประจักษ์ว่า บางครั้งการปกป้องประเทศชาติที่ยิ่งใหญ่ที่สุด อาจเริ่มต้นจากการปกป้องดินผืนเล็กๆ ใต้เท้าเรานี่เอง.